12 Həftəlik Astronomiya Proqramı

Şagirdlər dalğanın nə olduğunu araşdırır, mexaniki və elektromaqnit dalğaları fərqləndirir. Səs kosmosda yayıla bilməsə də, dalğaların anlaşılması astronomların məlumatı necə topladığını başa düşmək üçün mühüm əsas verir. İşıq elektromaqnit dalğası kimi öyrənilir və müşahidə astronomiyası üçün ən vacib məlumat mənbəyi olduğu izah edilir.

• Dalğanı təyin etmək və əsas xüsusiyyətlərini təsvir etmək.
• Dalğa uzunluğu, tezlik, amplituda və dalğa sürətini izah etmək.
• Mexaniki və elektromaqnit dalğaları fərqləndirmək.
• Səsin kosmosun boşluğunda niyə yayıla bilmədiyini izah etmək.
• Fərqli dalğaların məlumat daşıdığını dərk etmək.
• Görünən işığın elektromaqnit spektrinin bir hissəsi olduğunu izah etmək.
• Elektromaqnit şüalanmanın müxtəlif növlərini tanımaq.

Şagirdlər linzaların işığı necə əydiyini, qabarıq və çökük linzaların optik cihazlarda necə istifadə olunduğunu öyrənir.

• Sınmanı (refraksiyanı) izah etmək.
• Qabarıq və çökük linzaların işığa təsirini təsvir etmək.
• Fokus nöqtəsi və fokus məsafəsini müəyyən etmək.
• Qabarıq linzanın böyüdülmüş təsvir yaratdığını izah etmək.
• Linzaları teleskop və kameralarla əlaqələndirmək.
• İynə deşiyi kameranın təsviri necə yaratdığını izah etmək.
• Kamera və teleskopların oxşar optik prinsiplərdən istifadə etdiyini müəyyən etmək.

Şagirdlər astronomların işığı toplamaq və böyütmək üçün teleskoplardan necə istifadə etdiyini kəşf edir və teleskopların əsas növlərini araşdırır.

• Teleskopun əsas məqsədini izah etmək.
• Sındıran və əks etdirən teleskopların işləmə prinsipini təsvir etmək.
• Böyük teleskopların niyə daha çox işıq topladığını izah etmək.
• Böyütmə və ayırdetmə qabiliyyətinin əhəmiyyətini anlamaq.
• Astronomik teleskopların müxtəlif növlərini tanımaq.

Şagirdlər daxili və xarici planetləri və onların xüsusiyyətlərini araşdırır.

• Dörd daxili planeti müəyyən etmək.
• Dörd xarici planeti müəyyən etmək.
• Onların ölçülərini, atmosferlərini və temperaturlarını müqayisə etmək.
• Yer tipli və qaz/buz nəhəngi planetlər arasındakı fərqi izah etmək.
• Qaz nəhəngləri və buz nəhənglərini müqayisə etmək.
• Planet halqalarını və peyklərini təsvir etmək.
• Hər planetin əsas xüsusiyyətlərini müəyyən etmək.

Şagirdlər Günəşi bir ulduz və Yer üçün əsas enerji mənbəyi kimi öyrənir. Yeri bir planet kimi araşdırır: fırlanması, dövr etməsi və atmosferi.

• Günəşin əsas quruluşunu təsvir etmək.
• Günəşin enerjini necə istehsal etdiyini izah etmək.
• Nüvə sintezini sadə şəkildə izah etmək.
• Yerin öz oxu ətrafında fırlanmasını və Günəş ətrafında dövr etməsini təsvir etmək.
• Gecə və gündüzün səbəblərini izah etmək.
• Fəsillərin səbəbini izah etmək.

Şagirdlər Ayın əmələ gəlməsini, səthini, fazalarını, hərəkətini və Yerlə əlaqəsini araşdırır.

• Ayın əsas xüsusiyyətlərini təsvir etmək.
• Ayın fazalarını izah etmək.
• Ayın fırlanması və dövr etməsini fərqləndirmək.
• Ayın demək olar ki, eyni tərəfini niyə gördüyümüzü izah etmək.
• Ayın Yer üçün əhəmiyyətini təsvir etmək.

Şagirdlər Günəş, Yer və Ayın düzülüşünün necə Günəş və Ay tutulmalarına səbəb olduğunu öyrənir. Praktiki olaraq tutulmaları nümayiş etdirən model qururlar.

• Günəş tutulmasının necə baş verdiyini izah etmək.
• Ay tutulmasının necə baş verdiyini izah etmək.
• Kölgə (umbra) və yarımkölgəni (penumbra) müəyyən etmək.
• İşlək Günəş–Yer–Ay modeli qurmaq.
• Üç cismin mövqeyini düzgün izah etmək.

Şagirdlər Marsı Yerlə müqayisə edir və Günəş Sistemindən kənar planetləri araşdırır.

• Marsın əsas xüsusiyyətlərini təsvir etmək.
• Marsın niyə keçmiş və ya indiki həyat üçün namizəd sayıldığını izah etmək.
• Ekzoplaneti təyin etmək.
• Ekzoplanetlərin aşkarlanmasının əsas metodlarını izah etmək.
• Yaşayış zonası (habitable zone) anlayışını başa düşmək.

Şagirdlər ulduzların müxtəlif kütlə, temperatur və rənglərə malik olduğunu və fərqli təkamül yolları keçdiyini kəşf edir.

• Ulduzun nə olduğunu izah etmək.
• Ulduzları rəng, temperatur və ölçüyə görə müqayisə etmək.
• Ulduzun əsas həyat dövrünü təsvir etmək.
• Kiçik və böyük kütləli ulduzları fərqləndirmək.
• Ulduzların ağ cırtdan, neytron ulduzu və ya qara dəlik kimi necə sona çatdığını izah etmək.

Şagirdlər qalaktika adlanan nəhəng ulduz, qaz, toz və qaranlıq maddə sistemlərini araşdırır.

• Qalaktikanı təyin etmək.
• Spiral, elliptik və qeyri-müntəzəm qalaktikaları müəyyən etmək.
• Müxtəlif qalaktika növlərini müqayisə etmək.
• Qalaktikaların milyardlarla ulduzdan ibarət olduğunu izah etmək.
• Süd Yolunun quruluşunu təsvir etmək.
• Qalaktikamızın təxmini miqyasını izah etmək.

Şagirdlər kainatın ən ekstremal obyektlərindən birini araşdırır və elmi faktları geniş yayılmış yanlış təsəvvürlərdən ayırır. Kainatın genişləndiyinə dair dəlilləri öyrənir və Böyük Partlayış modelini araşdırır.

• Qara dəliyin nə olduğunu izah etmək.
• Hadisə üfüqünü (event horizon) təsvir etmək.
• Genişlənən kainatın nə demək olduğunu izah etmək.
• Böyük Partlayış (Big Bang) modelini təsvir etmək.
• Böyük Partlayışı dəstəkləyən əsas dəlilləri müəyyən etmək.

Şagirdlər kosmoloji sinqulyarlıq anlayışını araşdırır və müasir elmi nəzəriyyələrin nəyi izah edə bildiyini, nəyi izah edə bilmədiyini müzakirə edir.

• Kosmologiya kontekstində sinqulyarlığı təyin etmək.
• Bu anlayışın müasir fizika üçün niyə problem yaratdığını başa düşmək.
• Təsdiqlənmiş dəlilləri elmi fərziyyələrdən ayırmaq.
• Elmi dəlillərə əsaslanan arqumentlər qurmaq.
• Müasir elmi biliyin hüdudlarını dərk etmək.